“Ανακαλύπτοντας την Αλληλεγγύη”: Mία Προσπάθεια Κριτικού Γραμματισμού σε Μαθητές Δημοτικού Σχολείου

Τα τελευταία χρόνια έχει γίνει αποδεκτό στις επιστήμες που αφορούν τη διδακτική της γλώσσας ότι οι πρακτικές γραμματισμού, δηλαδή η καλλιέργεια δεξιοτήτων γραπτού και προφορικού λόγου δεν μπορούν να ιδωθούν ξέχωρα από το πολιτισμικό και κοινωνικό τους πλαίσιο. Έτσι, ο γραμματισμός δεν αναφέρεται απλά στην ικανότητα γραφής και ανάγνωσης (αλφαβητισμός) αλλά στην ικανότητα του ατόμου να λειτουργεί αποτελεσματικά στο κοινωνικό πλαίσιο (λειτουργικός αλφαβητισμός) αλλά και στη δυνατότητα των ατόμων να τοποθετούνται κριτικά απέναντι στην κοινωνική πραγματικότητα (κριτικός γραμματισμός).

Κριτικός Γραμματισμός και Freire

Ο Freire (1972/1977) έχει ασκήσει δριμεία κριτική στην «τραπεζική» αντίληψη της εκπαίδευσης όπου οι μαθητές αντιμετωπίζονται ως παθητικοί δέκτες που απλά αποδέχονται σαν «κενά δοχεία» πληροφορίες που τους μεταδίδονται από τους εκπαιδευτικούς. Ο Freire αντιπροτείνει μια «προβληματίζουσα» εκπαίδευση όπου δάσκαλος και μαθητές είναι από κοινού υπεύθυνοι για τη μαθησιακή διαδικασία κατά την οποία αναπτύσσονται όλα τα εμπλεκόμενα μέρη.

Βασικό στοιχείο μιας τέτοιας εκπαίδευσης είναι ο διάλογος και η διερεύνηση. Η κατάκτηση της γνώσης δεν είναι ο σκοπός αλλά το μέσο για τη δημιουργία κριτικής συνείδησης. Καθώς οι μαθητές αναπτύσσουν κριτική συνείδηση είναι σε θέση να επεξεργαστούν κρίσιμα κοινωνικά ζητήματα, να επέμβουν με τον λόγο και τις πράξεις τους στην κοινότητα, να αμφισβητήσουν κυρίαρχες εξουσιαστικές δομές που αναπαράγουν άνισες κοινωνικές σχέσεις.

Με βάση αυτές τις αρχές μπορούν να  επιλεχθούν στην τάξη θέματα για επεξεργασία που έχουν ως αφετηρία την καθημερινή ζωή των μαθητών και να παρουσιαστούν ως προβληματικές καταστάσεις. Να τεθούν, δηλαδή, στους μαθητές ως προβλήματα προς διερεύνηση και στη συνέχεια να οργανωθούν με τέτοιο τρόπο ώστε να μπορούν να συσχετιστούν αλλά και να επεξεργαστούν ως σύνολο.

Το project: συγγραφή εφημερίδαςAnakalyptontas thn Allhlegyh

Λαμβάνοντας υπόψη το πολυπολιτισμικό περιβάλλον του σχολείου μας και την προέλευση των μαθητών από διάφορα κοινωνικοοινομικά στρώματα θεώρησα ότι ήταν επιτακτική η ανάγκη να αναπτυχθούν και να καλλιεργηθούν, μέσα από ομαδοσυνεργατικές δραστηριότητες στην τάξη, δεξιότητες γραπτού και προφορικού λόγου.

Έτσι, με αφορμή τη συμμετοχή της τάξης σε ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα με την επωνυμία «Νοιάζομαι και Δρω», ένα πιλοτικό πρόγραμμα στο οποίο συμμετείχαν σχολεία από διάφορα μέρη της Ελλάδας και είχε ως βασικούς άξονες την καλλιέργεια του εθελοντισμού και της αλληλεγγύης στο σχολείο, σκέφτηκα να επιχειρήσω να εφαρμόσω κάποιες πρακτικές κριτικού γραμματισμού στην τάξη με σκοπό τη διερεύνηση της έννοιας της αλληλεγγύης.

Η αλληλεγγύη είναι μια αφηρημένη έννοια που λαμβάνει ποικίλες νοηματοδοτήσεις στον σύγχρονο κόσμο και για αυτό θεώρησα ότι μπορεί να αποτελέσει ένα ιδανικό θέμα προς διερεύνηση.

Από την αρχή υπήρξε η πρόθεση να δημοσιευθούν σε μια εφημερίδα τα κείμενα των μαθητών που θα παράγονταν κατά τη διάρκεια του project. Το πρόγραμμα πραγματοποιήθηκε τις ώρες της ευέλικτης ζώνης. Για την παραγωγή γραπτού λόγου χρησιμοποιήθηκαν και κάποιες ώρες από το μάθημα της γλώσσας.

Στάδια υλοποίησης του project

Πρώτο στάδιο

Στην αρχή συζητήσαμε στην τάξη την έννοια της αλληλεγγύης. Έκανα στους μαθητές διάφορες ερωτήσεις για το τι θεωρούν ότι σημαίνει αλληλεγγύη χωρίς να τους δώσω έτοιμες απαντήσεις. Εκεί φάνηκαν οι δυσκολίες των παιδιών στο πως θα την ορίσουν εφόσον ήταν ένα θέμα άγνωστο για αυτά. Έτσι πρόβαλα στην τάξη ένα ντοκιμαντέρ με τίτλο «Η αλληλεγγύη ως αντίδοτο στη φτώχεια» από την εκπομπή «Ρεπορτάζ  Χωρίς  Σύνορα» μια ωριαία εβδομαδιαία εκπομπή της δημόσιας τηλεόρασης η οποία εξετάζει πολιτικά και κοινωνικά γεγονότα. Μετά την προβολή έγινε διάλογος στην τάξη και οι μαθητές μπόρεσαν να συσχετίσουν την έννοια και με άλλα κρίσιμα κοινωνικά ζητήματα, όπως η φτώχεια και  η οικονομική κρίση. Στη συνέχεια, εφαρμόζοντας τη μέθοδο της «ιδεοθύελλας», προέκυψαν από το θέμα της «αλληλεγγύης» νέα θέματα προς διερεύνηση και έγινε ο χωρισμός της τάξης σε ομάδες. Οι μαθητές χωρίστηκαν σε τρεις ανομοιογενείς ως προς τις δυνατότητες ομάδες.

Δεύτερο στάδιο

Θέμα: «Φτώχεια»

Τα νέα θέματα που προέκυψαν μετά από τη συζήτηση στην τάξη ήταν: «Φτώχεια», «Οικονομικά προβλήματα χώρας-χρέος», «Πώς μπορούμε να εκφράσουμε την αλληλεγγύη». Για να μπορέσουμε να διερευνήσουμε με τους μαθητές τα παραπάνω θέματα έπρεπε να βρω το κατάλληλο διδακτικό υλικό προβάλλοντας τα θέματα ως προβληματικές καταστάσεις αναδεικνύοντας τις κοινωνικές τους διαστάσεις έτσι ώστε να ενθαρρύνω τον κριτικό στοχασμό και την ανάπτυξη του διαλόγου στην τάξη.

Για το θέμα της «Φτώχειας» χρησιμοποίησα ως διδακτικό υλικό δύο άρθρα και ένα βιβλίο. Τα δύο άρθρα είχαν το ίδιο θέμα αλλά προέρχονταν από διαφορετικές πηγές (άρθρο 1 και άρθρο 2). Ήθελα με αυτό τον τρόπο να δείξω ότι  το ίδιο θέμα μπορεί να προσεγγιστεί γραπτά με διαφορετικούς τρόπους εφόσον προέρχεται από διαφορετικές πηγές. Το θέμα των άρθρων ήταν η αύξηση του χάσματος μεταξύ πλούσιων και φτωχών και βασιζόταν στα πορίσματα μίας έκθεσης της φιλανθρωπικής οργάνωσης Oxfam. Στη συνέχεια χρησιμοποίησα αποσπάσματα από ένα παιδικό βιβλίο, το «Καταλαβαίνω τον κόσμο: Οι μεγάλες προκλήσεις του αύριο» που πραγματεύεται με τρόπο κατανοητό από τα παιδιά κοινωνικά και οικονομικά ζητήματα που αφορούν τον σύγχρονο κόσμο.

Η επεξεργασία των κειμένων έγινε με ομαδοσυνεργατικό τρόπο από τους μαθητές. Σκοπός των ομάδων ήταν να αντλήσουν πληροφορίες και να παρουσιάσουν τις βασικές ιδέες των κειμένων.

Θέμα: «Οικονομικά προβλήματα-χρέος»

Για τη διερεύνηση του θέματος «Οικονομικά προβλήματα-χρέος» επέλεξα ένα παραμύθι το οποίο επίσης αναδεικνύει δύο αντιθετικές διαστάσεις του ίδιου θέματος. Το βιβλίο έχει τίτλο «Τι φταίει για την κρίση, μπαμπά;» και είναι ένα παραμύθι που προσπαθεί να εξηγήσει στα παιδιά τι σημαίνει κρίση παρουσιάζοντας στην ουσία δύο διαφορετικές απόψεις της ίδιας ιστορίας, την άποψη του συντηρητικού-φιλελεύθερου μπαμπά και την άποψη του προοδευτικού μπαμπά. Η επιλογή αυτή έγινε γιατί σκοπός στη διδασκαλία του κριτικού γραμματισμού δεν είναι να επιβάλλουμε στο μαθητή μια συγκεκριμένη άποψη αλλά ως δάσκαλοι να αναδείξουμε ποικίλες διαστάσεις του θέματος ώστε ο μαθητής να διαμορφώσει την προσωπική του άποψη.

Ακολούθησε διάλογος όπου συζητήθηκαν έννοιες, κυρίως οικονομικές, όπως έλλειμμα, λιτότητα, τόκοι, αγορές, τράπεζες. Στο τέλος οι ομάδες προσπάθησαν να βγάλουν ένα συμπέρασμα και να διατυπώσουν τη δική τους άποψη για την οικονομική κρίση. Σε αυτή τη φάση τα παιδιά εξέφρασαν πολλές ερωτήσεις δείχνοντας τη δυσκολία τους να αντιληφθούν τέτοιου είδους έννοιες. Για να ξεπεραστούν οι δυσκολίες των παιδιών περιέγραψα πολλά παραδείγματα από την καθημερινή οικογενειακή ζωή. Π.χ. Για να εξηγήσω την έννοια του ελλείματος ρώτησα τι συμβαίνει όταν σε μια οικογένεια τα έξοδα είναι παραπάνω από τα έσοδα;

Θέμα: «Πώς μπορούμε να εκφράσουμε την αλληλεγγύη»

Για το θέμα «Πώς μπορούμε να εκφράσουμε την αλληλεγγύη»  χρησιμοποιήσαμε  υλικό από  site ελληνικών και ξένων εθελοντικών οργανώσεων, είδαμε βίντεο σχετικά με το έργο της ΑctionΑid, παίξαμε ένα διαδραστικό παιχνίδι από το site της διεθνούς, ανεξάρτητης, ιατρικής ανθρωπιστικής οργάνωσης «Γιατροί Χωρίς Σύνορα» με τίτλο «…Και έφαγαν αυτοί καλύτερα». Μετά την παρουσίαση και την επεξεργασία του υλικού γινόταν διάλογος στην τάξη με τους μαθητές.  Με αυτό τον τρόπο καταφέραμε να προσεγγίσουμε διάφορα ζητήματα όπως τον εθελοντισμό, τον υποσιτισμό, τα δικαιώματα των παιδιών και συγκεκριμένα την αδυναμία πρόσβασης παιδιών στην εκπαίδευση.

Τρίτο στάδιο

Όταν πραγματοποιείται ένα σχολικό project έχει μεγάλη σημασία η σύνδεση του σχολείου με την κοινότητα. Δηλαδή η σύνδεση της μαθησιακής διαδικασίας με το κοινωνικό πλαίσιο και η ενίσχυση της εν λόγω διαδικασίας με βιωματικές δράσεις.

Γι’ αυτό το λόγο ψάξαμε με τους μαθητές να βρούμε εθελοντικές οργανώσεις και δομές αλληλεγγύης που υπάρχουν στην πόλη μας ώστε να μπορέσουμε να έρθουμε σε επαφή μαζί τους.  Έτσι, μετά από διάλογο, διαιρέσαμε το θέμα “Πώς μπορούμε να εκφράσουμε την αλληλεγγύη” σε τρία υποθέματα: «Ιατρείο Κοινωνικής Αλληλεγγύης», «Ερυθρός Σταυρός» και «Κοινωνική Οικονομία».  Η τάξη ήδη εργαζόταν σε ομάδες. Έτσι κάθε ομάδα διάλεξε κι ένα υποθέμα.

Υποθέματα «Ιατρείο Κοινωνικής Αλληλεγγύης» και «Ερυθρός Σταυρός»

Ο τρόπος προσέγγισης και διερεύνησης των υποθεμάτων ήταν κοινός. Ο στόχος ήταν οι μαθητές να επισκεφτούν τις αντίστοιχες δομές, να συζητήσουν αλλά και να πάρουν συνεντεύξεις από τους υπεύθυνους. Στη συνέχεια, η κάθε ομάδα έπρεπε να γράψει κι από ένα κείμενο για το θέμα της. Σε πρώτη φάση, κάναμε μια μικρή έρευνα στο διαδίκτυο ώστε οι ομάδες να εξοικειωθούν με το θέμα τους. Κατόπιν, συζητούσαμε τις απορίες τους και καταγράφαμε ερωτήσεις με βάση τις απορίες που είχαν. Τέλος, πραγματοποιούσαμε τις επισκέψεις στις οποίες οι μαθητές έπαιρναν συνέντευξη και συζητούσαν με τους υπεύθυνους. Σε αυτό το πλαίσιο, επισκεφτήκαμε αρχικά το Ιατρείο Κοινωνικής Αλληλεγγύης και το τοπικό παράρτημα του Ερυθρού Σταυρού.

Υποθέμα : «Κοινωνική Οικονομία»

Το τρίτο υποθέμα αφορούσε την έννοια της «Κοινωνικής Οικονομίας». Οι μαθητές παρουσίασαν ιδιαίτερη δυσκολία στην προσέγγισή του. Για να αντιμετωπίσουμε αυτή τη δυσκολία, χρησιμοποίησα ως διδακτικό υλικό δύο άρθρα (άρθρο 1 και άρθρο 2) και ένα ντοκιμαντέρ με θέμα την Κοινωνική Οικονομία προκειμένου να συζητηθούν στην τάξη. Τα άρθρα παρουσιάστηκαν στην τάξη ως διασκευασμένα κείμενα και εστίαζαν στα βασικά χαρακτηριστικά των κοινωνικών συνεταιριστικών επιχειρήσεων και στον τρόπο οργάνωσης τους. Η διασκευή των άρθρων ήταν απαραίτητη προκειμένου να παραληφθούν λεπτομέρειες που είτε θα μπέρδευαν τους μαθητές είτε ήταν αχρείαστες για την επεξεργασία του θέματος. Το ντοκιμαντέρ που προβλήθηκε στην τάξη είχε τίτλο «Κοινωνική Οικονομία-Εναλλακτική Λύση» και παρουσίαζε εγχειρήματα κοινωνικής επιχειρηματικότητας δείχνοντας παραδείγματα από διαφορετικά είδη συνεταιριστικών επιχειρήσεων από την Ευρώπη και την Ελλάδα.   Όταν τα παιδιά κατανόησαν καλύτερα αυτό το θέμα αποφασίσαμε να πραγματοποιήσουμε επίσκεψη σε κοινωνική συνεταιριστική επιχείρηση της πόλης μας ώστε να πάρουμε συνέντευξη από τους υπεύθυνους και να μπορέσει  στη συνέχεια η αντίστοιχη ομάδα να γράψει ένα κείμενο σχετικό με την Κοινωνική Οικονομία.

Τελικό στάδιο: Η συγγραφή εφημερίδας

Στο τέλος, συγκεντρώσαμε τα κείμενα που γράφτηκαν από τους μαθητές κατά τη διάρκεια του project. Μάλιστα, οι μαθητές είχαν εμπνευσθεί θέματα για κείμενα και παραμύθια με αφορμή την αλληλεγγύη και τις συζητήσεις μας πέραν από τις ώρες της ευέλικτης ζώνης και  στα πλαίσια άλλων μαθημάτων, π.χ. στη γλώσσα. Καταγράψαμε τα επιλεγμένα κείμενα σε ηλεκτρονική μορφή. Φτιάξαμε την εφημερίδα χρησιμοποιώντας ένα πρότυπο αρχείο μορφοποίησης κειμένου. Επίσης, εισήγαγα στο αρχείο σκαναρισμένες τις ζωγραφιές των παιδιών. Οι μαθητές με ψηφοφορία επέλεξαν ως τίτλο της εφημερίδας «Ανακαλύπτοντας την αλληλεγγύη».

Απολογισμός

Εκκινώντας από την παραδοχή ότι η διδασκαλία του γραμματισμού αποτελεί κοινωνική πρακτική, προσπάθησα να δημιουργήσω ένα περιβάλλον μάθησης που να προάγει τη συνεργασία, το διάλογο και τη διερεύνηση.  Συγκεκριμένα, προσπάθησα να εφαρμόσω κάποιες αρχές κριτικού γραμματισμού  έχοντας ως στόχο οι μαθητές να μπορέσουν να προβληματιστούν και να σταθούν κριτικά απέναντι σε ζητήματα της σύγχρονης πραγματικότητας. Με βάση τα παραπάνω, η δημιουργία μιας μαθητικής εφημερίδας μπορεί να αποτελέσει ένα πεδίο διαλόγου των μαθητών με κρίσιμα κοινωνικά προβλήματα της εποχής. Δεύτερον, μπορεί να αποτελέσει ένα μέσο διαμεσολάβησης ανάμεσα στο σχολείο και την κοινωνία όπου οι μαθητές με το λόγο και τις δράσεις τους μπορούν να παρέμβουν στην κοινωνική πραγματικότητα.

Ο απολογισμός του εγχειρήματος υπήρξε ιδιαίτερα θετικός. Οι μαθητές έδειξαν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για όλα τα ζητήματα που ασχοληθήκαμε. Υπήρξε ενίσχυση του κλίματος συνεργασίας στην τάξη καθώς οι μαθητές παρακινούσαν ο ένας τον άλλο κατά τη διάρκεια των δραστηριοτήτων γραπτού λόγου. Δημιουργήθηκε ένα περιβάλλον μάθησης και ελεύθερου διαλόγου στην τάξη όπου  μαθητές με γνωστικές αδυναμίες ή με ελλιπή γνώση της ελληνικής άρχισαν να νιώθουν περισσότερη άνεση να εκφράσουν τις απορίες τους και να διατυπώσουν τις απόψεις τους.

Κατά τη γνώμη μου, το πιο σημαντικό αποτέλεσμα ήταν ότι οι μαθητές απέκτησαν μία θετική στάση απέναντι στην παραγωγή γραπτού λόγου δηλώνοντας πολλές φορές ότι προτιμούσαν να γράψουν κάποιο κείμενο για την εφημερίδα παρά να κάνουν ασκήσεις από το σχολικό βιβλίο. Έτσι, με αφορμή αυτό το project οι μαθητές ήρθαν σε επαφή με πολυτροπικά κειμενικά είδη: ηλεκτρονικός και έντυπος τύπος, internet, ντοκιμαντέρ, βίντεο, βιβλία. Δημιούργησαν οι ίδιοι διάφορα είδη κειμένων όπως: άρθρα, παραμύθια, συνεντεύξεις, βιογραφίες. Ως αποτέλεσμα υπήρξε μεγάλη βελτίωση σε δεξιότητες που αφορούν τη διδασκαλία της γλώσσας όπως στην ανάγνωση (σιωπηλή και ηχηρή), στην κατανόηση, στη διατύπωση άποψης με επιχειρήματα, στη βελτίωση του προφορικού λόγου (ειδικά στους ξενόγλωσσους μαθητές). Επίσης, παρατήρησα ότι οι μαθητές άρχισαν να προβληματίζονται περισσότερο, αποκτώντας σε μεγαλύτερο βαθμό κριτική στάση απέναντι στη γνώση με αποτέλεσμα η διδασκαλία των μαθημάτων να γίνει πιο διαλογική.

Τα αρνητικά σημεία που επισήμαναν οι περισσότεροι μαθητές ήταν ότι, στην αρχή,  υπήρξε αδυναμία κατανόησης των εννοιών.  Όπως χαρακτηριστικά δήλωσαν: η συζήτηση στην τάξη, η βοήθεια των συμμαθητών τους στις ομάδες αλλά και η δική μου συνεισφορά τους επέτρεψαν να υπερβούν τις δυσκολίες τους. Τέλος, ανέφεραν ότι τους άρεσε περισσότερο να γράφουν, επειδή έγραφαν κάτι «δικό τους» κι επειδή έμαθαν τι συμβαίνει στον κόσμο. Μέσα από αυτό το project διαπίστωσα ότι η διδασκαλία του γραμματισμού ως συλλογική δραστηριότητα ενταγμένη στο κοινωνικό πλαίσιο έχει περισσότερο νόημα και ενδιαφέρον για τους μαθητές παρά όταν διδάσκεται με αποπλαισιωμένες  και αφηρημένες ασκήσεις και δραστηριότητες γραπτού λόγου.

Για όποιον/α εκπαιδευτικό ενδιαφέρεται για περισσότερες λεπτομέρειες ή διευκρινίσεις σχετικές με το συγκεκριμένο project είμαστε διαθέσιμοι για επικοινωνία στο mail μας: educriticism@gmail.com

Πηγές και Βιβλιογραφία:

Freire, P.  (1972/1977),  Η αγωγή του καταπιεζόμενου, εκδ. Κέδρος: Αθήνα.

Freire, P. & Macedo, D. (1987/2005), Reading the Word and the World, Routledge: London.

Shor, I. (1992). Empowering Education: Critical Teaching for Social Change. Chicago: The University of Chicago Press.

 

Η μαθητική εφημερίδα σε ηλεκτρονική μορφή βρίσκεται εδώ:

Advertisements

Σχολιάστε

Filed under Διδασκαλία

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s